İşletim Sistemleri Vize Notları

Bu not, ABM-313 dersinin ilk 4 haftalık slaytlarını (Silberschatz, Operating System Concepts 10. baskı) sınav için teorik olarak özetler; kod yok, kavram ve mantık var. Her haftanın sonunda "sınavda sorulabilecekler" kutusu, en altta sözlük bulunur.

Hafta 1 — İşletim Sistemlerine Giriş

1.1 İşletim sistemi ne iş yapar?

İşletim sistemi (OS), donanımı yöneten ve kullanıcı ile donanım arasında aracılık yapan programdır. Donanım tek başına kullanılması çok zor bir şeydir; OS bu zorluğu gizler ve kaynakları (CPU zamanı, bellek, disk, I/O cihazları) programlar arasında paylaştırır.

Bir bilgisayar sistemi 4 bileşenden oluşur:

  1. Donanım — CPU, bellek, I/O cihazları; temel kaynakları sağlar.

  2. İşletim sistemi — kaynakların kullanımını koordine eder.

  3. Uygulama programları — kelime işlemci, derleyici, tarayıcı; kaynakların kullanıcı problemine nasıl uygulanacağını belirler.

  4. Kullanıcılar — insanlar, makineler veya başka bilgisayarlar.

OS'e iki açıdan bakılır:

Tanım: Yaygın tanıma göre OS, bilgisayarda sürekli çalışan programdır ve buna kernel (çekirdek) denir. Mobil OS'ler (iOS, Android) kernel'a ek olarak middleware içerir: uygulama geliştiricilere veritabanı, multimedya, grafik gibi hazır servisler sunan framework katmanı.

1.2 Bilgisayar sistemi organizasyonu

Genel yapı: Bir veya daha fazla CPU ve cihaz denetleyicileri (device controller) ortak bir bus üzerinden paylaşılmış belleğe bağlıdır. CPU ve denetleyiciler eş zamanlı çalışır ve belleğe aynı anda erişmek isteyebilir; bunu bellek denetleyicisi düzenler.

Açılış (boot) süreci:

  1. Bilgisayar açılınca bootstrap programı çalışır. Basit bir programdır, ROM veya EEPROM'da saklanır; bu tür programlara firmware denir.

  2. Bootstrap, CPU register'larını, cihaz denetleyicilerini ve bellek içeriğini başlatır.

  3. Kernel'ın diskteki yerini bulur ve kernel'ı belleğe yükler.

  4. Kernel dışındaki bazı servisleri sistem programları / daemon'lar sağlar. UNIX'te ilk süreç init'tir; birçok daemon'ı başlatır. Bundan sonra sistem tamamen açılmıştır.

  5. OS artık bir olay (event) olmasını bekler.

Interrupt (kesme): Olaylar OS'e interrupt ile bildirilir.

CPU interrupt alınca: o anki işini keser → interrupt'a karşılık gelen interrupt service routine (ISR)'nin başlangıç adresine atlar → rutin bitince kaldığı yere döner. ISR adresleri, belleğin en başında (0–100 arası adresler) tutulan interrupt vector adlı bir pointer tablosunda saklanır; her cihazın kendi girişi vardır. Kesilen işe geri dönebilmek için o anki komut adresi ve register değerleri stack'e kaydedilir (slaytta bu kaydetme işi "context switch" olarak geçer).

Depolama yapısı: CPU komutları yalnızca bellekten okuyabilir; bu yüzden çalışacak program önce ana belleğe (RAM) yüklenmelidir. RAM yarı iletken DRAM ile yapılır.

von Neumann döngüsü: Komut bellekten fetch edilir ve instruction register'a alınır → çözümlenir (decode) → çalıştırılır (execute) → sonuç varsa register'a veya belleğe yazılır.

Tüm programlar RAM'de tutulamaz, çünkü (1) RAM'in kapasitesi sınırlıdır, (2) RAM volatile'dır: elektrik gidince veri silinir. Bu yüzden kalıcı ikincil depolama (secondary storage) — en yaygın olarak manyetik disk (HDD) — kullanılır.

Depolama hiyerarşisi (yukarıdan aşağı): register → cache → ana bellek → SSD → manyetik disk → optik disk → manyetik teyp. Hiyerarşide yukarı çıktıkça:

Register, cache ve ana bellek volatile (geçici); SSD, disk, optik disk ve teyp nonvolatile (kalıcı). NVRAM, DRAM'i bataryayla destekleyerek kalıcı hale getirir.

I/O yapısı: OS kodunun büyük kısmı I/O yönetimidir. Her cihaz denetleyicisinin bir device driver'ı vardır. Klasik I/O akışı:

  1. Driver, denetleyicinin register'larına uygun değerleri yazar.

  2. Denetleyici işi yapar, bitince driver'a interrupt gönderir.

Bu yöntemde her küçük veri parçası için interrupt gerekir; overhead yüksek ve yavaştır. Çözüm DMA (Direct Memory Access): denetleyici, bir veri bloğunu CPU'ya uğramadan doğrudan bellekle cihaz arasında taşır; blok başına tek bir interrupt üretilir. Bu sırada CPU başka işler yapabilir.

1.3 Bilgisayar sistemi mimarisi

Tek işlemcili sistem: Genel amaçlı tek bir CPU vardır. Disk denetleyicisi gibi cihazlara özel işlemciler olabilir ama bunlar kullanıcı süreci çalıştırmaz; sistem yine "tek işlemcili" sayılır.

Çok işlemcili sistem (multiprocessor / parallel / multicore): İki veya daha fazla CPU; bus, saat (clock), bellek ve çevre birimlerini paylaşır. Önce sunucularda, sonra PC'lerde, şimdi mobilde yaygın. Üç avantajı:

AvantajAçıklama
Yüksek throughputDaha kısa sürede daha çok iş yapılır. Dikkat: N işlemci N kat hız vermez (senkronizasyon ve paylaşım maliyeti).
Ölçek ekonomisiÇevre birimi, depolama ve güç kaynağı paylaşıldığı için aynı sayıda ayrı tek işlemcili makineden ucuzdur.
Yüksek güvenilirlikBir işlemci bozulunca sistem durmaz, sadece yavaşlar (graceful degradation).

AMP vs SMP:

UMA vs NUMA: Belleğe erişim süresi tüm CPU'lar için aynıysa UMA, CPU'nun belleğe yakınlığına göre farklıysa NUMA'dır. OS, süreçleri kendi verisine yakın CPU'da çalıştırarak NUMA'nın gecikme dezavantajını azaltabilir.

Multicore: Tek bir çip üzerinde birden fazla çekirdek. Çipler arası iletişim gerekmediği için çok çipli sistemlerden daha hızlı ve daha az enerji tüketir. Her çekirdeğin kendi register ve cache'i vardır, bellek ortaktır.

Blade sunucu: İşlemci, I/O ve ağ kartları aynı kasada; her blade ayrı boot olur ve kendi OS'ini çalıştırır.

Kümelenmiş (clustered) sistemler: Bağımsız iki veya daha fazla bilgisayar, depolamayı paylaşır ve LAN üzerinden haberleşir; bu yüzden gevşek bağlı (loosely coupled) denir. Multiprocessor sistemler ise sıkı bağlıdır (tek makine içinde bellek paylaşılır).

1.4 İşletim sistemi yapısı: multiprogramming ve multitasking

1.5 İşletim sistemi işlemleri

Modern OS'ler interrupt-driven'dır: yapılacak iş yoksa OS boşta bekler, her şey bir interrupt ile tetiklenir. Trap / exception, yazılımın ürettiği interrupt'tır — ya bir hata (sıfıra bölme, geçersiz bellek erişimi) ya da bir system call isteği. İyi bir OS, hatalı veya kötü niyetli bir programın diğer programları ve OS'i bozmasını engeller.

Dual mode (çift mod): OS kodunu kullanıcı kodundan ayırmak için donanımda bir mode bit vardır:

ModMode bitNe yapabilir?
Kernel mode (supervisor / system / privileged)0Ayrıcalıklı (privileged) komutlar dahil her şeyi
User mode1Sadece sıradan komutları; ayrıcalıklı işler için system call yapmalı

Sistem açılırken kernel moddadır; kullanıcı programına geçilirken user moda geçilir. Bir interrupt, trap veya system call olunca donanım kernel moda geçer, OS işini bitirince tekrar user moda döner. Birden fazla bit ile multimode (ör. sanallaştırma için ayrı mod) yapılabilir.

Timer: Bir program sonsuz döngüye girerse ya da hiç system call yapmazsa kontrol asla OS'e dönmez. Bunu önlemek için timer kullanılır: programa geçmeden önce kurulur, geri sayar, 0'a ulaşınca interrupt üretir ve kontrol OS'e geçer. Timer'ı ayarlamak ayrıcalıklı bir komuttur.

1.6 OS'in yönetim görevleri

Process yönetimi. Program pasif bir varlıktır (diskte duran dosya); process aktif bir varlıktır (çalışmakta olan program). Process'in CPU, bellek, dosya, I/O gibi kaynaklara ihtiyacı vardır; bitince OS bunları geri alır. Program counter (PC) bir sonraki komutun adresini tutar: single-threaded process'in bir PC'si, multithreaded process'in her thread için bir PC'si vardır. OS'in sorumlulukları:

Bellek (memory) yönetimi. CPU her programı bellekten çalıştırır. OS:

Depolama (storage) yönetimi.

1.7 Koruma ve güvenlik

1.8 Kernel veri yapıları

YapıMantığıErişim (en kötü)OS'te kullanımı
Dizi (array)Sabit boyutlu elemanlar, indeksle doğrudan erişimO(1)Basit tablolar
Bağlı liste (singly / doubly / circular)Elemanlar birbirine pointer ile bağlı; farklı boyutlu elemanlara uygunO(n)Process listeleri
Stack (yığın)LIFO — son giren ilk çıkar (push / pop)—Fonksiyon çağrıları ve interrupt'ta dönüş adresi, parametre, yerel değişken
Queue (kuyruk)FIFO — ilk giren ilk çıkar—Yazıcı kuyruğu, CPU bekleyen görevler
Ağaç (tree)Parent–child hiyerarşisi; binary tree'de en fazla 2 çocukBST: O(n), dengeli BST: O(log n)Dizin yapısı, zamanlayıcılar
HashAnahtarı sayıya çeviren fonksiyon; hash map anahtar→değer eşlerO(1)Hızlı arama tabloları
Bitmapn bitlik dizi; her bit bir kaynağın boş(0)/dolu(1) durumunu tutarO(1)Disk bloklarının doluluk durumu

1.9 Hesaplama ortamları

1.10 Açık kaynak işletim sistemleri

Açık kaynak OS'te derlenmiş binary'nin yanında kaynak kod da açıktır (Linux, BSD UNIX, Solaris). Kapalı kaynak'ta sadece binary verilir (Windows); bunu anlamak için tersine mühendislik (reverse engineering) gerekir. macOS ve iOS hibrittir: açık kaynak Darwin kernel'ı + kapalı kaynak bileşenler. Slayttaki iddia: açık kaynak daha güvenlidir çünkü kodu daha çok kişi inceler.

Sınavda sorulabilecekler (Hafta 1): OS'in iki bakış açısı · boot süreci ve firmware · interrupt nasıl işlenir, interrupt vector · DMA neden gerekli · depolama hiyerarşisinin 4 kuralı · AMP/SMP, UMA/NUMA farkı · çok işlemcinin 3 avantajı ve graceful degradation · clustered (asimetrik/simetrik) · multiprogramming vs multitasking · job vs CPU scheduling · dual mode ve mode bit değerleri · timer neden var · program vs process · koruma vs güvenlik · veri yapılarının karmaşıklıkları · SaaS/PaaS/IaaS · sanallaştırma vs emülasyon.

Hafta 2 — İşletim Sistemi Yapıları

2.1 İşletim sistemi servisleri

OS, programların çalışması için bir ortam ve programcıların işini kolaylaştıran servisler sağlar. Servisler iki gruba ayrılır:

A) Kullanıcıya yardımcı olan servisler

B) Sistemin verimli çalışmasını sağlayan servisler

2.2 Kullanıcı–OS arayüzü

Komut satırı (CLI / command interpreter)Grafik arayüz (GUI)
KullanımKullanıcı komutu doğrudan yazarFare, menü, ikon, masaüstü (mobilde dokunmatik)
ÖğrenmeZorKolay
Tarihçe—İlk GUI: Xerox Alto (1973); ilk yaygın GUI: Apple Macintosh (1980'ler); Windows 1.0 = MS-DOS + GUI

Command interpreter (shell): Bazı OS'lerde kernel'ın içindedir; Windows ve UNIX'te ayrı bir programdır. UNIX/Linux'ta kullanıcı farklı shell'ler seçebilir: Bourne Shell, C Shell, Korn Shell vb. Shell'in görevi komutu alıp yürütmektir (create, delete, list, copy, execute…). İki uygulama yöntemi vardır:

  1. Komutların kodu shell'in içindedir — shell her yeni komutla büyür.

  2. Her komut ayrı bir sistem programıdır (UNIX yaklaşımı) — shell sadece o dosyayı bulup çalıştırır; yeni komut eklemek kolaydır.

2.3 Sistem çağrıları (system calls)

System call, kullanıcı programının OS servisini istemek için kullandığı arayüzdür. User moddaki program ayrıcalıklı bir iş (dosya açmak, cihaza yazmak) yapamaz; system call ile kontrolü kernel'a devreder, kernel işi kernel modda yapar, sonra geri döner. System call'lar genelde C/C++ ile, donanıma yakın kısımları assembly ile yazılır.

System call'a parametre geçirmenin 3 yolu:

  1. Register'lar — en hızlı, ama register sayısı sınırlı.

  2. Bellekte blok/tablo — parametreler bellekte bir bloka konur, bloğun adresi register'la verilir (Linux bu yöntemi register'larla birlikte kullanır).

  3. Stack — program parametreleri stack'e push eder, OS pop eder.

Blok ve stack yöntemleri parametre sayısını ve boyutunu sınırlamaz.

2.4 Sistem çağrı türleri (6 grup)

GrupNe için?Örnek çağrılar
Process controlProgramı yükleme, çalıştırma, bitirme, bekleme, kilitend, abort, load, execute, create/terminate process, wait, acquire/release lock
File managementDosya işlemlericreate, delete, open, close, read, write, get/set file attributes
Device managementCihaz (fiziksel veya sanal) kullanımırequest, release, read, write
Information maintenanceSistemle bilgi alışverişitime, date, sistem bilgisi, dump
CommunicationsProcess'ler arası iletişimopen/close/accept connection, shared memory create/attach
ProtectionErişim izinleriset/get permission, allow user, deny user

Process control ayrıntıları:

Device management: OS'in kontrol ettiği her kaynak bir cihaz gibi düşünülebilir — fiziksel (disk) veya sanal (dosya). Önce request, iş bitince release; aradaki kullanım read/write ile.

Information maintenance: time/date, kullanıcı sayısı, OS sürümü, boş bellek/disk gibi bilgileri taşır. dump debugging'e yardım eder. OS'ler timer interrupt'larıyla programları periyodik olarak izleyip durumlarını kaydedebilir.

Communication — iki model:

Message passingShared memory
Nasıl?Process'ler mesajları doğrudan veya bir posta kutusu (mailbox) üzerinden gönderirProcess'ler ortak bir bellek alanı oluşturup oraya okur/yazar
KimlikHer process'in adı ve ID'si vardır; gönderen client, alan server—
Çağrılaropen/close connection, accept connectionshared memory create, shared memory attach
OS'in rolüHer mesaj kernel'dan geçerAlanı kurar; verinin içeriğini kontrol etmez — tutarlılıktan process'ler sorumludur
Artı / eksiKüçük veri ve ağ için kolay; daha yavaşDaha hızlı; senkronizasyon sorunu doğurur

Protection: Eskiden çok kullanıcılı sistemler için tasarlandı; bugün mobil dahil her cihazda gerekli.

2.5 Sistem programları

Katmanlar aşağıdan yukarı: donanım → işletim sistemi → sistem programları → uygulama programları. Sistem programları (system utilities), program geliştirme ve çalıştırma için uygun bir ortam sağlar. Kullanıcının OS'i nasıl gördüğü büyük ölçüde system call'lar değil, sistem programları tarafından belirlenir.

2.6 OS tasarımı ve gerçekleştirimi

Tasarım hedefleri: Önce donanım ve sistem türü (tek/çok kullanıcılı, gerçek zamanlı, dağıtık, genel/özel amaçlı) belirlenir. Gereksinimler ikiye ayrılır:

Bu hedefler belirsizdir ve tek doğru çözüm yoktur; genel ilkeler yazılım mühendisliğinden gelir.

Policy vs mechanism (kural vs mekanizma) — sınavda çok sevilir:

Gerçekleştirim (implementation): İlk OS'ler assembly ile yazıldı. Bugün çoğu C/C++ ile yazılır: kernel'ın en alt kısmı assembly, üst seviye işlemler C, sistem programları C, C++, Perl, Python vb. Linux tüm bu dilleri içerir.

Assembly ile yazılan OSYüksek seviyeli dille yazılan OS
ÖrnekMS-DOS (8088 assembly) → sadece Intel x86Linux (C) → x86, SPARC, PowerPC
TaşınabilirlikYok, tek işlemci ailesiKolay, başka işlemciye taşınabilir
Hız / boyutDaha hızlı, daha küçükBiraz daha yavaş ve büyük
GeliştirmeZor, yavaşHızlı, okunur, hata ayıklaması kolay

Hız dezavantajı bugün önemsizleşmiştir: derleyiciler optimizasyon yapar, işlemciler pipelining gibi tekniklerle performansı artırır.

2.7 İşletim sistemi yapıları

Bu bölümün özü: OS'i parçalara nasıl böleriz ve parçalar nasıl haberleşir? Beş yaklaşım vardır.

YapıFikirArtıEksiÖrnek
Basit (simple / monolitik)Küçük başlayıp plansız büyüyen, katmanları net ayrılmamış yapıHızlı, az overheadUygulama doğrudan donanıma erişebilir → kötü program tüm sistemi çökertebilir; bakımı zorMS-DOS, ilk UNIX
Katmanlı (layered)OS üst üste katmanlara bölünür: en alt (0) donanım, en üst (N) kullanıcı arayüzü; her katman sadece altındakini kullanırTasarımı ve hata ayıklaması kolay — her katman ayrı test edilirKatmanları doğru tanımlamak zor; her istek katmanlardan geçtiği için performans düşer → katman sayısı az tutulmalı—
MikrokernelKernel'da sadece çekirdek işler kalır (process'ler arası iletişim, temel bellek ve process yönetimi); diğer her şey user modda sistem programı olarak çalışır; parçalar mesajla haberleşirGenişletmesi ve taşıması kolay; bir servis çökse kernel etkilenmez → daha güvenli ve güvenilirMesajlaşma overhead'i → daha yavaşMach (Carnegie Mellon, 1980'ler); macOS kısmen; Windows NT 4.0 (XP ile monolitik yapıya geri dönüldü)
Modüler (loadable kernel modules)Çekirdek küçük bir nüve; ek bileşenler boot sırasında veya çalışırken modül olarak yüklenir; modüller birbirini doğrudan çağırabilirKatmanlıdan esnek (herhangi bir modül diğerini çağırabilir), mikrokernel'dan hızlı (mesaj gerekmez) — günümüzün en iyi yöntemi—Linux (sürücüler ve dosya sistemleri modül), UNIX, macOS, Windows
HibritBirden fazla yapıyı birleştirerek performans, güvenlik ve kullanılabilirlik dengelenirPratik dengeKarmaşıkLinux/Solaris: monolitik + dinamik modül; Windows: monolitik + bazı mikrokernel özellikleri; macOS, iOS, Android

Gerçek sistem örnekleri:

2.8 OS debugging

Debugging: Sistemdeki hataları (bug) bulup gidermek; buna performans ayarı (performance tuning) da dahildir.

2.9 OS üretimi (system generation) ve boot

OS üretimi: OS'ler farklı makine ve yapılandırmalarda çalışacak şekilde tasarlanır; disk, CD/DVD veya ISO imajı olarak dağıtılır. Kurulum programı o makine için OS'i yapılandırırken şu bilgileri bilmelidir:

Sistem boot: Kernel'ı yükleyerek bilgisayarı başlatmaya booting denir.

  1. Bilgisayar açılınca veya reset atılınca PC (program counter) önceden belirlenmiş bir adrese gider; orada bootstrap programı vardır.

  2. Bootstrap ROM'dadır (firmware) ve kernel'ı bulup belleğe yükler.

  3. Mobil/küçük cihazlarda OS'in tamamı EPROM'da (firmware) durur.

  4. Büyük OS'lerde bootstrap ROM'da, OS diskte durur. OS'in boot kısmını taşıyan diske boot disk / system disk denir.

Sınavda sorulabilecekler (Hafta 2): Kullanıcıya yönelik ve sisteme yönelik servisler · system call nedir, API ile ilişkisi, neden API kullanılır · parametre geçirmenin 3 yolu · 6 system call türü ve örnekleri · message passing vs shared memory · MS-DOS (single-tasking) vs FreeBSD (multitasking) · policy vs mechanism (timer örneği) · assembly vs yüksek seviyeli dil · basit / katmanlı / mikrokernel / modüler / hibrit yapıların artı–eksileri · macOS, iOS, Android katmanları · crash, core dump, performance tuning · boot süreci.

Hafta 3 — Process Yönetimi

3.1 Process kavramı

Process = çalışmakta olan program. Modern OS'ler birçok programı aynı anda belleğe yükler; CPU aralarında hızla geçiş yaparak hepsini "eş zamanlı" ilerletir. Tek kullanıcılı bir PC'de bile Word, Excel ve tarayıcı birlikte çalışır; multitasking olmayan bir OS bile kendi iç işlerini process olarak yürütür. Batch sistemlerde "job", zaman paylaşımlı sistemlerde "task" denir; ikisi de process demektir.

Process'in bellekteki yapısı (adres alanının bölümleri):

BölümNe tutar?
Text (kod)Programın makine komutları
Data sectionGlobal değişkenler
HeapÇalışma anında (runtime) dinamik olarak ayrılan bellek
StackFonksiyon parametreleri, dönüş (return) adresleri, yerel değişkenler

Bunlara ek olarak process'in o anki aktivitesi vardır: program counter değeri ve CPU register'larının içeriği. Stack ve heap çalışma sırasında büyüyüp küçülür.

Program vs process: Program diskte duran pasif bir dosyadır (executable). Process ise aktiftir; PC bir sonraki komutu gösterir ve kaynakları vardır. Aynı program birden fazla process olabilir (ör. iki ayrı tarayıcı penceresi): kod aynıdır ama her birinin data, heap ve stack'i ayrıdır.

3.2 Process durumları (process state)

Process çalışırken durum değiştirir. Beş durum vardır:

DurumAnlamı
NewProcess oluşturuluyor
ReadyHer şeyi hazır, sadece CPU'nun kendisine verilmesini bekliyor
RunningKomutları şu an CPU'da çalışıyor
WaitingBir olayı bekliyor (I/O'nun bitmesi, bir sinyal) — CPU verilse bile çalışamaz
TerminatedÇalışması bitti

Kritik nokta: Bir çekirdekte aynı anda yalnızca bir process running olabilir; birçok process ready veya waiting olabilir. Ready ile waiting farkı sınavda sık sorulur: ready CPU bekler, waiting olay bekler.

Durum geçişleri:

Process durum diyagramı
Process durum diyagramı · 5 durum, 6 geçiş

Running'den çıkışın üç yolu vardır: süresi dolarsa veya interrupt gelirse ready'ye, I/O isterse waiting'e, bitince terminated'a gider. Waiting'deki process olay bitince doğrudan running'e değil, ready'ye döner.

3.3 Process Control Block (PCB)

OS her process'i bir PCB (task control block) ile temsil eder; process hakkında bilinmesi gereken her şey buradadır:

PCB alanıİçeriği
Process statenew, ready, running, waiting, terminated
Program counterSıradaki komutun adresi
CPU register'larıAccumulator, index register, stack pointer, genel amaçlı register'lar, condition code'lar
CPU-scheduling bilgisiÖncelik, kuyruk pointer'ları
Memory-management bilgisiBase ve limit register'ları, sayfa/segment tabloları
Accounting bilgisiKullanılan CPU süresi, hesap bilgisi, process numarası
I/O status bilgisiProcess'e ayrılmış I/O cihazları, açık dosyalar listesi

Process'ler arası geçiş (slayttaki P0–P1 şekli): P0 çalışırken interrupt veya system call gelir → OS, P0'ın durumunu PCB0'a kaydeder → PCB1'den P1'in durumunu yükler → P1 çalışır. Geri dönüşte tersi olur. Arada CPU kullanıcı işi yapmaz (bekleme süresi = overhead).

Thread'ler ve PCB: Tek thread'li process aynı anda tek bir iş yapabilir (kelime işlemcide yazarken aynı anda yazım denetimi yapılamaz). Modern OS'ler bir process'te birden fazla thread'e izin verir; özellikle multicore'da thread'ler paralel çalışır. Bu durumda PCB her thread'in bilgisini de tutar.

3.4 Process planlama (scheduling)

Amaç: Multiprogramming'de CPU kullanımını maksimuma çıkarmak, time sharing'de CPU'yu process'ler arasında o kadar sık değiştirmek ki kullanıcı her programla etkileşimde kalabilsin. Hangi process'in CPU'ya alacağını process scheduler seçer.

Zamanlama kuyrukları:

Kuyruk diyagramı (queueing diagram) mantığı: Yeni process ready queue'ya girer, seçilince CPU'da çalışır. CPU'dan şu dört yolla ayrılabilir:

  1. I/O isteği yapar → I/O kuyruğuna gider, bitince ready queue'ya döner.

  2. Child process oluşturur ve onun bitmesini bekler.

  3. Zaman dilimi (time slice) dolar → ready queue'nun sonuna alınır.

  4. Bir interrupt bekler → interrupt kuyruğuna alınır.

Process bitene kadar bu döngü sürer; bitince PCB ve kaynakları silinir.

3.5 Scheduler türleri

Long-term (job scheduler)Short-term (CPU scheduler)Medium-term
GöreviDiskte biriken işlerden hangilerinin belleğe yükleneceğini seçerBellekteki hazır process'lerden hangisinin CPU'yu alacağını seçerProcess'leri bellekten diske (swap out) çıkarıp sonra geri alır (swap in)
Çalışma sıklığıSeyrek (dakikalar)Çok sık (< 100 ms) → çok hızlı olmalıGerektiğinde
Kontrol ettiğiMultiprogramming derecesi (bellekteki process sayısı)CPU dağıtımıBellek baskısı ve process karışımı
Nerede?Batch sistemler; Windows ve UNIX'te yokHer sistemdeBazı time-sharing sistemler

Medium-term scheduler, uzun ve kısa vadeli scheduler'lar arasında köprüdür: bellek yetmediğinde veya process'in bellek ihtiyacı değiştiğinde swapping yapar; swap edilen process diskteki swap alanında bekler.

I/O-bound vs CPU-bound process:

I/O-boundCPU-bound
Zamanını neğe harcar?Çoğunlukla I/O bekleyerek (disk, ağ, dosya); CPU boşta kalırÇoğunlukla hesaplama yaparak; CPU sürekli dolu
ÖrnekWeb sunucusu, veritabanı sorguları, sık dosya erişimiBilimsel hesaplama, makine öğrenmesi, şifreleme, grafik işleme
HızlandırmaDaha hızlı disk (SSD)/ağ, I/O'yu paralelleştirmeDaha güçlü veya çok çekirdekli CPU, paralel işleme

Neden dengeli karışım gerekir? Hepsi I/O-bound olursa ready queue neredeyse hep boş kalır, short-term scheduler'ın yapacak işi olmaz, CPU boşa geçer. Hepsi CPU-bound olursa I/O kuyruğu boş kalır, cihazlar kullanılmaz. Long-term scheduler'ın görevi iki türü dengeli karıştırmaktır.

3.6 Context switch

Interrupt geldiğinde CPU o anki işi bırakıp bir kernel rutinine geçer; iş bitince kaldığı yere dönebilmesi için o anki context (bağlam) saklanmalıdır. Process'in context'i PCB'de tutulur ve CPU register değerleri, process durumu ve bellek yönetim bilgisini içerir.

Context switch = CPU'nun bir process'ten diğerine geçmesi: eski process'in durumunu kaydet (state save) + yeni process'in kayıtlı durumunu yükle (state restore).

3.7 Process işlemleri: oluşturma ve sonlandırma

Oluşturma (creation):

Sonlandırma (termination):

3.8 Process'ler arası iletişim (IPC)

Neden cooperating process'lere izin verilir? (4 neden)

  1. Information sharing: Aynı bilgiye (ör. paylaşılan dosya) birden fazla kullanıcının erişmesi.

  2. Computation speedup: İşi parçalara bölüp çok çekirdekte paralel yürütmek.

  3. Modularity: Sistemi ayrı process/thread'lere bölerek modüler kurmak.

  4. Convenience: Kullanıcının aynı anda müzik dinleyip yazı yazıp derleme yapabilmesi.

Cooperating process'ler iki modelle haberleşir:

Shared memoryMessage passing
MantıkBellekte bir bölge process'ler arasında paylaştırılır, herkes oraya okur/yazarVeri mesajlar halinde gönderilir: send(message), receive(message)
HızDaha hızlı — alan bir kez kurulunca kernel'a gerek kalmazDaha yavaş — her mesaj kernel'dan (system call) geçer
Uygun olduğu yerAynı makinede büyük veriDağıtık ortam (farklı makineler, ör. chat programı), küçük veri
ZorlukSenkronizasyonu programcı sağlamalıÇakışma riski az

Producer–consumer problemi (shared memory örneği): Producer veri üretip paylaşılan buffer'a yazar, consumer buradan okuyup tüketir. (Slayt örneği: derleyici assembly kodu üretir → assembler onu tüketip object kod üretir → loader onu tüketir.) Buffer dairesel bir dizi olarak düşünülür:

Message passing'de adresleme: Process'ler birbirini doğrudan ismiyle adresleyebilir: send(P, mesaj) P'ye gönderir, receive(Q, mesaj) Q'dan alır. Mesajlar sabit veya değişken uzunlukta olabilir (sabit = OS için kolay, programcı için zor; değişken = tersi).

3.9 İstemci–sunucu sistemlerde iletişim: soketler

Soket (socket) = iletişimin uç noktasıdır. Ağ üzerinden haberleşen iki process'in her birinin bir soketi vardır; iletişim bir soket çifti üzerinden olur.

İki bağlantı türü:

Connection-orientedConnectionless
MantıkVeri göndermeden önce uçtan uca bağlantı kurulurBağlantı kurmadan paketler doğrudan gönderilir
GüvenilirlikReliable (sıralı, kayıpsız)Unreliable (kayıp olabilir)
ProtokolTCPUDP
Java sınıfıSocket / ServerSocketDatagramSocket

Sınavda sorulabilecekler (Hafta 3): Process'in bellek bölümleri (stack/heap/data/text) · program vs process · 5 durum ve geçişler, ready vs waiting · PCB alanları · job / ready / device kuyrukları · long / short / medium-term scheduler farkı · I/O-bound vs CPU-bound ve neden dengeli karışım · context switch neden overhead · parent/child, pid, kaynak paylaşımı seçenekleri · fork dönüş değerleri · cascading termination · cooperating process'lerin 4 nedeni · shared memory vs message passing · producer–consumer'da boş/dolu koşulu · soket tanımı, soket çifti örneği · TCP vs UDP.

Hafta 4 — Thread'ler

4.1 Thread nedir?

Thread, CPU kullanımının temel birimidir; bir process'in içinde bağımsız yürüyen bir akıştır. Process'i bir ev, thread'leri o evde yaşayan kişiler gibi düşün: ev (bellek, dosyalar) ortak, ama herkes kendi işini yapar.

Her thread'in kendine ait olanlarAynı process'teki thread'lerin ortak kullandıkları
Thread IDKod (text) bölümü
Program counterData bölümü (global değişkenler)
Register kümesiAçık dosyalar ve diğer OS kaynakları
StackHeap

4.2 Thread'lerin 4 faydası

FaydaAçıklama
Responsiveness (cevap verebilirlik)Bir kısım bloklanır veya uzun iş yaparken kullanıcıyla etkileşen kısım çalışmaya devam eder; program donmuş görünmez.
Resource sharing (kaynak paylaşımı)Process'ler kaynak paylaşmak için shared memory veya message passing kurmak zorundadır; thread'ler ise ait oldukları process'in belleğini ve kaynaklarını kendiliğinden paylaşır.
Economy (ekonomi)Process oluşturmak (bellek ve kaynak tahsisi) pahalıdır; thread kaynakları paylaştığı için hem oluşturma hem context switch ucuzdur. Solaris'te thread oluşturma 30 kat, thread context switch'i 5 kat daha hızlıdır.
Scalability (ölçeklenebilirlik)Çok çekirdekli sistemde thread'ler farklı çekirdeklerde paralel çalışır; tek thread'li process ise ne kadar çekirdek olursa olsun tek çekirdek kullanabilir.

4.3 Multicore programlama

Tek çip üzerinde birden fazla çekirdek (multicore) bulunur; OS her çekirdeği ayrı bir işlemci olarak görür.

Concurrency vs parallelism — sınavın klasik sorusu:

Amdahl yasası: Bir uygulamanın bir kısmı mutlaka seri çalışmak zorundaysa, çekirdek eklemekle elde edilecek hızlanma sınırlıdır.

Hızlanma ≤ 1 / ( S + (1 − S) / N )

Donanım thread'leri: Intel CPU'lar çekirdek başına 2 thread (Hyper-Threading), Oracle T4 çekirdek başına 4 thread destekler. Yeni Intel hibrit mimarilerde P-core (performans) çekirdek başına 2 thread, E-core (verimlilik) 1 thread çalıştırır. Örnek Core i9-13900K: 8 P × 2 + 16 E × 1 = 32 thread.

4.4 Multicore programlamanın 5 zorluğu

  1. Identifying tasks: Programda aynı anda çalışabilecek, birbirinden bağımsız görevleri bulmak.

  2. Balance: Görevlere eşit iş yükü dağıtmak; az iş yapan bir görev için koca bir çekirdek ayırmak israftır.

  3. Data splitting: Veriyi, farklı çekirdeklerdeki görevlerin ayrı ayrı işleyebileceği şekilde bölmek.

  4. Data dependency: Görevlerin eriştiği veriler arasındaki bağımlılıkları incelemek; bir görev diğerinin sonucuna ihtiyaç duyuyorsa senkronizasyon gerekir.

  5. Testing and debugging: Paralel programda olası yürütme sıraları çok fazladır; test ve hata ayıklama çok daha zordur.

4.5 Paralel çalışma türleri

Data parallelismTask parallelism
Ne dağıtılır?Veri parçaları çekirdeklere dağıtılırGörevler (thread'ler) çekirdeklere dağıtılır
İşlemHer çekirdek aynı işlemi kendi veri parçasında yaparHer thread farklı bir işlem yapar; aynı veya farklı veri üzerinde
Slayt örneğiN elemanlı dizinin toplamı: [0 … N/2 − 1] 1. çekirdekte, [N/2 … N − 1] 2. çekirdekte toplanırAynı dizi üzerinde farklı istatistikler (ortalama, standart sapma…) farklı çekirdeklerde hesaplanır

Gerçek uygulamalar çoğunlukla ikisinin karışımını kullanır.

4.6 User thread, kernel thread ve multithreading modelleri

ModelEşleştirmeBir thread bloklanırsaMulticore'da paralellikKim kullanır?
Many-to-oneÇok sayıda user thread → tek kernel threadTüm process bloklanırYok — aynı anda sadece bir user thread kernel'a erişebilirSolaris (green threads)
One-to-oneHer user thread → kendi kernel thread'iDiğer thread'ler çalışmaya devam ederVarLinux, Windows
Many-to-manyÇok sayıda user thread → eşit veya daha az sayıda kernel threadKernel başka bir thread'i çalıştırırVarSolaris 9 öncesi, bazı UNIX'ler

One-to-one'ın tek dezavantajı: Her user thread için bir kernel thread oluşturmak gerekir; çok fazla kernel thread sisteme yük bindirir, bu yüzden bazı sistemler thread sayısını sınırlar. Many-to-many iki dünyanın iyisini almaya çalışır: istediğin kadar user thread açılır, ama paralellik ve bloklanmama korunur.

4.7 Thread kütüphaneleri

Thread kütüphanesi, programcıya thread oluşturma ve yönetme API'si sağlar. İki uygulama yolu vardır:

  1. Tamamen user alanında kütüphane: kernel desteği yoktur; kütüphane fonksiyonu çağırmak sıradan bir fonksiyon çağrısıdır (system call değil).

  2. Kernel seviyesinde kütüphane: OS doğrudan destekler; kütüphane çağrısı genelde bir system call'a dönüşür.

İki threading stratejisi:

Üç temel kütüphane:

KütüphaneSeviyeÖzellikler
POSIX PthreadsUser-level veya kernel-levelIEEE 1003.1c standardı. Bir tanımdır (specification), gerçekleştirim değil; her OS kendine göre uygular. Linux, UNIX, macOS, Solaris kullanır; Windows yerel olarak desteklemez. Thread'ler ayrı fonksiyonlar olarak yazılır, global veriyi paylaşır.
Windows threadsKernel-levelPthreads'e çok benzer: thread'ler ayrı fonksiyon, global veri ortak.
Java threadsUser-level (JVM içinde; JVM altta host OS'in kütüphanesini kullanır)JVM olan her yerde çalışır (Windows, Linux, UNIX, macOS, Android). Java'da global veri olmadığından paylaşım parametre geçirme ile yapılır. Oluşturmanın iki yolu: Thread sınıfından türetip run() metodunu override etmek veya Runnable arayüzünü uygulamak (daha yaygın).

4.8 Dolaylı thread oluşturma (implicit threading)

Uygulamalar artık yüzlerce, binlerce thread içerebilir; bunları elle yönetmek zor ve hataya açıktır. Implicit threading: Thread oluşturma ve yönetme işini programcı yerine derleyiciye ve çalışma zamanı kütüphanelerine bırakmak. Programcı sadece paralel çalışabilecek görevleri belirtir.

Thread pool (thread havuzu):

OpenMP:

Grand Central Dispatch (GCD):

4.9 Thread çalıştırma kuralları (threading issues)

fork() ve exec(): Multithreaded bir programda bir thread fork() çağırırsa yeni process tüm thread'leri mi kopyalar, yoksa sadece fork çağıran thread'i mi? Bazı UNIX sistemlerde bu yüzden iki farklı fork() vardır: biri tüm thread'leri, diğeri yalnızca çağıran thread'i çoğaltır. exec() ise çağrıldığında parametre olarak verilen program, tüm thread'leriyle birlikte process'in tamamının yerine geçer. Bu yüzden fork'tan hemen sonra exec çağrılacaksa tüm thread'leri kopyalamak gereksizdir; sadece çağıran thread kopyalanır. (Slayttaki "exec ile process duplicate yapılır" ifadesini bu şekilde anla: exec kopyalamaz, process'i yeni programla değiştirir.)

Signal handling (sinyal işleme): UNIX'te sinyal, process'e belirli bir olayın gerçekleştiğini bildirir. Akış: olay olur → sinyal üretilir → process'e iletilir → bir signal handler tarafından işlenir.

Senkron sinyalAsenkron sinyal
Kimden gelir?Sinyale neden olan işlemi yapan process'in kendisindenProcess'in dışından bir olaydan
Kime gider?Sinyali oluşturan process'e / thread'eBaşka bir process'e
ÖrnekGeçersiz bellek erişimi, sıfıra bölmeCtrl+C ile programı sonlandırma, timer'ın dolması

Multithreaded process'te sinyal nereye gidecek? Seçenekler:

  1. Sinyalin ilgili olduğu tek thread'e (senkron sinyaller her zaman sadece onu oluşturan thread'e gider),

  2. Process'teki tüm thread'lere (ör. Ctrl+C),

  3. Process'teki bazı thread'lere,

  4. Process'in tüm sinyallerini almakla görevli özel bir thread'e.

UNIX'te sinyal pid verilerek process'e (kill), Pthreads'te ise belirli bir thread'e (pthread_kill) gönderilir.

Thread iptali (thread cancellation): Bir thread'i işi bitmeden sonlandırmak. Örnekler: birden fazla thread bir veritabanında arama yapıyorsa biri sonucu bulunca diğerleri iptal edilir; tarayıcıda Stop düğmesine basılınca sayfayı yükleyen tüm thread'ler iptal edilir. İptal edilecek thread'e target thread denir.

4.10 Windows ve Linux thread'leri

Windows:

YapıAçılımıNerede?İçeriği
ETHREADExecutive thread blockKernel alanıThread'in ait olduğu process'e pointer, thread'in başlangıç rutininin adresi, KTHREAD'e pointer
KTHREADKernel thread blockKernel alanıZamanlama ve senkronizasyon bilgisi, kernel stack, TEB'e pointer
TEBThread environment blockUser alanıThread ID, user stack, thread'e özel veri (thread-local storage)

Linux:

Sınavda sorulabilecekler (Hafta 4): Thread'in kendine ait ve paylaştığı kaynaklar · thread'lerin 4 faydası (Solaris 30 kat / 5 kat) · concurrency vs parallelism · Amdahl hesabı (S = 0,25 için N = 2 → 1,6; N = 4 → 2,28; sınır 1/S) · multicore'un 5 zorluğu · data vs task parallelism · user vs kernel thread · many-to-one / one-to-one / many-to-many karşılaştırması · asenkron vs senkron (fork–join) threading · Pthreads, Windows, Java kütüphaneleri · thread pool neden · OpenMP, GCD serial/concurrent queue · fork/exec sorunu · senkron vs asenkron sinyal · asenkron vs deferred cancellation · ETHREAD/KTHREAD/TEB · Linux clone() ve task kavramı.

Sözlük

Terimler alfabetik sıradadır; parantez içindeki sayı konunun geçtiği haftayı gösterir.

TerimTürkçesiKısa tanım
AccountingHesap tutmaKullanıcı/process başına kaynak kullanımını kaydetme (2)
Amdahl yasası—Çekirdek ekleyince hızlanmanın seri kısımla sınırlı olduğunu söyleyen formül; tavan 1/S (4)
AMPAsimetrik çoklu işlemBir ana işlemcinin diğerlerine iş dağıttığı yapı (1)
APIUygulama programlama arayüzüProgramcının kullandığı, arka planda system call çağıran fonksiyon kümesi (Windows API, POSIX, Java) (2)
ASICUygulamaya özel entegre devreOS'siz, tek işe özel donanım (1)
Asynchronous cancellationAsenkron iptalHedef thread'in anında sonlandırılması (4)
BatchToplu işKomutların bir dosyada hazır verildiği, etkileşimsiz çalışma (2)
BitmapBit eşlemHer bitin bir kaynağın boş/dolu durumunu tuttuğu dizi (1)
Blade serverBlade sunucuAynı kasadaki, her biri kendi OS'ini çalıştıran kartlar (1)
Boot / bootstrapAçılış / önyükleyiciBilgisayarı başlatıp kernel'ı belleğe yükleyen süreç / program (1, 2)
BufferTamponVeri aktarımında geçici saklama alanı (1, 3)
BusVeri yoluCPU, bellek ve cihazları bağlayan ortak hat (1)
CacheÖnbellekCPU'ya yakın, hızlı, küçük bellek (1)
Cache coherenceÖnbellek tutarlılığıFarklı CPU cache'lerindeki aynı verinin tutarlı tutulması (1)
Cascading terminationZincirleme sonlandırmaParent bitince tüm child'ların da sonlandırılması (3)
clone()—Linux'ta, paylaşımı bayraklarla belirlenen yeni task oluşturan çağrı (4)
CLIKomut satırı arayüzüKullanıcının komutları yazarak verdiği arayüz (2)
Cloud computingBulut bilişimHesaplama, depolama ve uygulamaların ağ üzerinden hizmet olarak sunulması (1)
Clustered systemKümelenmiş sistemDepolamayı paylaşan, LAN ile bağlı bağımsız bilgisayarlar (1)
ConcurrencyEşzamanlılıkGörevler arasında hızlı geçişle hepsinin ilerlemesi (4)
ContextBağlamProcess/thread'in register, durum ve bellek bilgisi (3, 4)
Context switchBağlam değişimiCPU'nun bir process'ten diğerine geçmesi: kaydet + yükle; overhead'dir (3)
Cooperating processİşbirlikçi processBaşka process'leri etkileyen ve onlardan etkilenen process (3)
CPU-boundCPU'ya bağımlıZamanını çoğunlukla hesaplamaya harcayan process (3)
CPU schedulingCPU zamanlamasıHazır process'lerden CPU'yu alacak olanı seçmek (1, 3)
Crash / core dumpÇökme / bellek dökümüKernel hatası / hata anında belleğin diske yazılması (2)
DaemonArka plan servisiArka planda sürekli çalışan sistem programı (1, 2)
Data parallelismVeri paralelliğiVeriyi bölüp her çekirdekte aynı işlemi yapmak (4)
Deferred cancellationErtelenmiş iptalHedef thread'in iptali kendisinin kontrol edip düzgünce bitmesi (4)
Device driverAygıt sürücüsüBir cihaz denetleyicisini yöneten OS yazılımı (1)
Device queueCihaz kuyruğuBir I/O cihazını bekleyen process'ler (3)
DLMDağıtık kilit yöneticisiKümede paylaşılan veriye erişimi kilitlerle düzenler (1)
DMADoğrudan bellek erişimiCihaz ile bellek arasında CPU'suz blok aktarımı (1)
Dual mode / mode bitÇift mod / mod bitiUser (1) ve kernel (0) modunu ayıran donanım biti (1)
Embedded systemGömülü sistemÖzel amaçlı cihazdaki bilgisayar (1)
EmulatorEmülatörFarklı bir CPU'nun komutlarını çevirerek çalıştıran yazılım (1)
ETHREAD / KTHREAD / TEB—Windows thread veri yapıları: executive blok, kernel blok (kernel alanı), ortam bloğu (user alanı) (4)
exec()—Process'in belleğini yeni bir programla değiştiren çağrı (3, 4)
exit()—Process'i sonlandıran çağrı; parent'a durum değeri döner (3)
FirmwareBellenimROM/EEPROM'da duran kalıcı yazılım (1, 2)
fork()—UNIX'te parent'ın kopyası olan child yaratan çağrı; child'da 0, parent'ta pid döner (3)
Fork–joinÇatalla–birleşParent'ın child'ları oluşturup hepsinin bitmesini beklediği senkron model (4)
GCDGrand Central DispatchApple'ın blok ve dispatch queue tabanlı implicit threading teknolojisi (4)
Graceful degradationZarif bozulmaParça bozulunca sistemin durmayıp yavaşlaması (1)
GUIGrafik kullanıcı arayüzüFare/dokunmatik, ikon ve menülerle arayüz (2)
Hash functionÖzet fonksiyonuVeriyi sayıya çevirip O(1) erişim sağlayan fonksiyon (1)
HeapYığıtProcess'e çalışma anında dinamik ayrılan bellek (3)
Hot-standbySıcak yedekAktif makineyi izleyip hata anında devralan yedek makine (1)
I/O-boundI/O'ya bağımlıZamanını çoğunlukla I/O bekleyerek geçiren process (3)
IaaS / PaaS / SaaSAltyapı / platform / yazılım hizmetiBulutta sunucu-depolama / yazılım yığını / uygulama sunulması (1)
Implicit threadingDolaylı thread oluşturmaThread yönetimini derleyici ve kütüphaneye bırakma (4)
Independent processBağımsız processVeri paylaşmayan, kimseyi etkilemeyen process (3)
init—UNIX'te boot sonrası ilk başlayan sistem process'i (1)
InterruptKesmeBir olayın CPU'ya bildirilmesi; CPU işini bırakıp ISR'ye geçer (1)
Interrupt vectorKesme vektörüISR adreslerini tutan, belleğin başındaki tablo (1)
IPCProcess'ler arası iletişimShared memory veya message passing ile veri alışverişi (3)
Job queueİş kuyruğuSisteme giren tüm process'ler (3)
KernelÇekirdekOS'in sürekli çalışan çekirdeği (1)
Kernel threadÇekirdek thread'iOS'in doğrudan tanıyıp zamanladığı thread (4)
LAN / MAN / WAN / PANYerel / şehir / geniş / kişisel alan ağıKapsama alanına göre ağ türleri (1)
Layered approachKatmanlı yapıHer katmanın sadece altındakini kullandığı OS yapısı (2)
LIFO / FIFOSon giren ilk çıkar / ilk giren ilk çıkarStack ve queue'nun çalışma kuralı (1)
Loadable kernel moduleYüklenebilir kernel modülüÇalışırken kernel'a eklenebilen bileşen (2)
Loopback (127.0.0.1)Geri döngü adresiMakinenin kendisini gösteren IP (3)
Long-term schedulerUzun vadeli zamanlayıcıDiskten belleğe alınacak işleri seçer; multiprogramming derecesini belirler (3)
Many-to-one / one-to-one / many-to-many—User thread'lerin kernel thread'lere eşleştirilme modelleri (4)
Mechanism vs policyMekanizma vs kuralNasıl yapılacağı vs ne yapılacağı (2)
Medium-term schedulerOrta vadeli zamanlayıcıSwapping ile process'leri bellekten çıkarıp geri alır (3)
Message passingMesaj geçirmeProcess'lerin send/receive ile haberleşmesi (2, 3)
MicrokernelMikroçekirdekKernel'da sadece temel işlevlerin kaldığı, gerisinin user modda çalıştığı yapı (2)
MiddlewareAra katman yazılımMobil OS'te geliştiricilere ek servis sunan framework (1)
MonolithicTek parçaTüm OS işlevlerinin tek kernel'da toplanması (2)
MulticoreÇok çekirdekliTek çipte birden fazla çekirdek (1, 4)
MultiprogrammingÇoklu programlamaBellekte birden fazla iş tutup bekleyen işten diğerine geçmek (1)
Multitasking / time sharingÇoklu görev / zaman paylaşımıCPU'nun işler arasında çok sık geçiş yapması (1)
MultithreadedÇok thread'liBirden fazla thread'i olan process (1, 4)
NUMA / UMATek düze olmayan / tek düze bellek erişimiBellek erişim süresinin CPU'ya göre farklı / aynı olması (1)
NVRAMKalıcı RAMBataryalı, elektrik kesilince silinmeyen DRAM (1)
OpenMP—C/C++/Fortran için paralel bölgeleri işaretleyen derleyici direktifleri (4)
OverheadEk yükFaydalı iş dışında harcanan zaman/kaynak (1, 3)
P2PEşler arasıİstemci/sunucu ayrımı olmayan ağ mimarisi (1)
ParallelismParalellikGörevlerin gerçekten aynı anda çalışması (4)
Parent / childEbeveyn / çocukProcess oluşturan ve oluşturulan process (3)
PCBProcess kontrol bloğuProcess'in tüm bilgilerini tutan kernel yapısı (3)
pidProcess kimliğiHer process'e verilen tekil numara (3)
PortPortBir makinede process'i ayırt eden numara (HTTP 80, FTP 21) (3)
Privileged instructionAyrıcalıklı komutSadece kernel modda çalıştırılabilen komut (1)
ProcessSüreçÇalışmakta olan program; aktif varlık (1, 3)
Producer–consumerÜretici–tüketiciBir process'in üretip diğerinin paylaşılan buffer'dan tükettiği model (3)
Program counter (PC)Program sayacıSıradaki komutun adresini tutan register (1, 3)
Protection / securityKoruma / güvenlikKaynak erişiminin iç denetimi / saldırılara karşı savunma (1)
PthreadsPOSIX thread'leriIEEE 1003.1c thread API tanımı (4)
Ready queueHazır kuyruğuBellekte CPU bekleyen process'ler (3)
Real-time OSGerçek zamanlı OSİşlerin kesin süre içinde bitmesi gereken OS (1)
RegisterYazmaçCPU içindeki en hızlı saklama birimi (1)
ResponsivenessCevap verebilirlikUzun iş sürerken programın kullanıcıya yanıt vermeye devam etmesi (4)
Short-term schedulerKısa vadeli zamanlayıcıReady queue'dan CPU'yu alacak process'i seçer (3)
Shared memoryPaylaşılan bellekProcess'lerin ortak bellek bölgesi üzerinden haberleşmesi; daha hızlı (2, 3)
Shell / command interpreterKabuk / komut yorumlayıcıKullanıcı komutlarını alıp çalıştıran program (2)
SignalSinyalProcess'e bir olayın olduğunu bildiren UNIX mekanizması (4)
SMPSimetrik çoklu işlemTüm işlemcilerin eş düzeyde her işi yapabildiği yapı (1)
SocketSoketİletişim uç noktası = IP adresi + port (3)
StackYığınLIFO yapı; fonksiyon parametreleri, dönüş adresi ve yerel değişkenler (1, 3)
SwappingTakasProcess'i bellekten diske çıkarıp sonra geri almak (3)
System callSistem çağrısıProgramın OS servisini istediği arayüz; kernel moda geçiş (1, 2)
System programSistem programıOS ile uygulamalar arasındaki yardımcı programlar (2)
Task parallelismGörev paralelliğiFarklı işleri farklı çekirdeklerde yapmak (4)
task_struct—Linux kernel'ında her task'ı temsil eden yapı (4)
TCP / UDP—Güvenilir, bağlantılı / güvenilmez, bağlantısız protokol (3)
Threadİş parçacığıProcess içinde kendi PC, register ve stack'i olan yürütme birimi (4)
Thread poolThread havuzuÖnceden oluşturulup tekrar kullanılan sınırlı sayıda thread (4)
Throughputİş hacmiBirim zamanda tamamlanan iş miktarı (1)
TimerZamanlayıcıBelirli süre sonra interrupt üretip kontrolü OS'e veren donanım (1, 2)
Trap / exceptionTuzak / istisnaYazılımın ürettiği interrupt: hata veya system call (1)
User threadKullanıcı thread'iKernel'ın bilmediği, kütüphanenin yönettiği thread (4)
Virtualization / VMMSanallaştırma / sanal makine yöneticisiBir donanımda birden çok OS'i misafir olarak çalıştırmak / bunu yöneten yazılım (1)
Volatile / nonvolatileGeçici / kalıcıElektrik gidince silinen / silinmeyen depolama (1)
von Neumann—Fetch → decode → execute komut döngüsünü kullanan mimari (1)
Waiting / wait queueBekleme / bekleme kuyruğuBir olayı bekleyen process durumu ve kuyruğu (3)
WORMBir kez yaz, çok okuSadece bir kez yazılabilen depolama (1)